Trong những tháng gần đây, dư luận Việt Nam đã xôn xao trước bước đi táo bạo của Vingroup trong lĩnh vực đường sắt. Việc thành lập VinSpeed vào tháng 5 năm 2025 đã đưa tập đoàn này vào vị thế tham gia đấu thầu nhiều dự án đường sắt quy mô lớn, bao gồm cả tuyến đường sắt cao tốc Bắc – Nam. Đề xuất này đã tạo nên những tranh luận sôi nổi, với mối lo ngại tập trung vào việc công ty chưa từng có kinh nghiệm trong xây dựng đường sắt và quy mô tài chính khổng lồ của các dự án.

Tầm nhìn đường sắt cao tốc ở Việt Nam

Ý tưởng xây dựng tuyến đường sắt cao tốc dọc trục Bắc – Nam không phải mới. Với địa hình dài và hẹp của đất nước, một tuyến đường sắt hiện đại nối liền Hà Nội và TP. Hồ Chí Minh được xem là khoản đầu tư hạ tầng mang tính chiến lược. Dự án này có thể rút ngắn thời gian di chuyển, thúc đẩy hội nhập kinh tế và tăng cường kết nối quốc gia. Nhiều người dân, bao gồm cả tác giả của bài phản biện này, ủng hộ tầm nhìn đó về nguyên tắc. Tuy nhiên, sự ủng hộ ý tưởng không đồng nghĩa với việc chấp nhận mọi đề xuất của doanh nghiệp.

VinSpeed gia nhập nhanh chóng vào các dự án lớn

Việc VinSpeed mới thành lập chỉ cách đây sáu tháng đã gây chú ý, nhất là khi công ty này muốn cùng lúc thực hiện ba dự án đường sắt lớn: tuyến cao tốc Hà Nội – Quảng Ninh, tuyến cao tốc Bắc – Nam, và tuyến đường sắt đô thị tại Cần Giờ (TP. Hồ Chí Minh). Các thông tin cho thấy Vingroup rất muốn khởi công hai dự án đầu tiên ngay cuối năm nay. Tác giả nhận xét rằng truyền thông đã mô tả VinSpeed gần như chắc chắn sẽ nhận các hợp đồng này, tạo cảm giác như sự việc đã được quyết định, đồng thời làm lu mờ các đối thủ tiềm năng khác như Thaco.

Lo ngại về kinh nghiệm và quy trình lựa chọn

Trọng tâm của sự phản biện nằm ở sự chênh lệch giữa quy mô dự án và kinh nghiệm của VinSpeed. Xây dựng đường sắt là lĩnh vực chuyên môn cao, khác biệt hoàn toàn với xây dựng thông thường. Tác giả ví von như việc xây nhà: khi đầu tư lớn, người ta sẽ chọn nhà thầu có kinh nghiệm phù hợp. Các dự án này không phải khoản đầu tư nhỏ, mà là những công trình trị giá hàng chục tỷ đô la. Riêng tuyến cao tốc Bắc – Nam được ước tính khoảng 70 tỷ đô la, chiếm tỷ trọng rất lớn so với GDP 500 tỷ đô la của Việt Nam.

Lo ngại là việc giao hợp đồng cho một công ty chưa có thành tích trong lĩnh vực đường sắt có thể dẫn đến kém hiệu quả, đội vốn hoặc thậm chí thất bại. Tác giả đặt câu hỏi tại sao quy trình lựa chọn lại gấp gáp và thiếu minh bạch, nhất là đối với hạ tầng mang tầm quan trọng quốc gia.

Quy mô tài chính và rủi ro kinh tế

Quy mô tài chính của dự án Bắc – Nam là chưa từng có ở Việt Nam. Với mức 70 tỷ đô la, đây là một trong những khoản đầu tư hạ tầng lớn nhất từng được đề xuất. Tác giả cảnh báo rằng việc cam kết số tiền khổng lồ này mà không thẩm định kỹ lưỡng nhà thầu sẽ tiềm ẩn rủi ro nghiêm trọng. Nền kinh tế Việt Nam dù đang tăng trưởng vẫn nhỏ hơn so với các nước trong khu vực như Indonesia hay Thái Lan – những quốc gia cũng gặp khó khăn khi triển khai đường sắt cao tốc. Điều này càng cho thấy Việt Nam cần thận trọng hơn, đảm bảo dự án được dẫn dắt bởi các đơn vị có năng lực đã được kiểm chứng.

Bối cảnh toàn cầu của đường sắt cao tốc

Trên thế giới, đường sắt cao tốc chỉ phổ biến ở một số ít quốc gia. Ngay cả các nền kinh tế lớn cũng gặp thách thức khi triển khai hệ thống này vì tính phức tạp kỹ thuật, chi phí cao và thời gian dài. Điều này nhấn mạnh quan điểm của tác giả rằng xây dựng đường sắt không phải là công việc mà bất kỳ công ty xây dựng nào cũng có thể đảm nhận. Kiến thức chuyên môn, năng lực kỹ thuật và kinh nghiệm vận hành là điều kiện tiên quyết để thành công.

Kết luận: Kêu gọi thận trọng và minh bạch

Bài phản biện kết thúc bằng lời kêu gọi tiếp cận thận trọng hơn trong việc trao hợp đồng đường sắt cao tốc. Dù tầm nhìn kết nối các thành phố lớn bằng đường sắt hiện đại là đáng hoan nghênh, quy trình cần minh bạch, cạnh tranh và dựa trên năng lực thực tế. Việc vội vàng chọn một công ty mới thành lập, thiếu kinh nghiệm liên quan, có nguy cơ làm suy giảm thành công của dự án và niềm tin công chúng. Với một công trình mang tính thay đổi quốc gia như vậy, mọi quyết định cần được dẫn dắt bởi sự thận trọng, thẩm định kỹ và công khai.