Trong những năm gần đây, trí tuệ nhân tạo (AI) đã thu hút trí tưởng tượng của các nhà đầu tư, giới công nghệ và công chúng. Lời hứa hẹn rằng AI sẽ biến đổi các ngành công nghiệp, phá vỡ mô hình kinh doanh truyền thống và tái định hình nền kinh tế toàn cầu đã thúc đẩy lượng vốn khổng lồ đổ vào lĩnh vực này. Tuy nhiên, bên dưới sự hào hứng đó, những người quan sát giàu kinh nghiệm bắt đầu nhận thấy những điểm tương đồng đáng lo ngại giữa làn sóng AI hiện nay và bong bóng dot-com cuối thập niên 1990.

Dư âm của các thời kỳ đầu cơ trước đây

Trong thời kỳ dot-com, những khẩu hiệu đầu cơ như “nền kinh tế mới” hay “lượng người xem hơn lợi nhuận” trở thành lời kêu gọi. Nhà đầu tư rót tiền vào các công ty internet dựa trên tiềm năng hơn là doanh thu thực tế. Tương tự, lĩnh vực AI ngày nay được nâng đỡ bởi những câu chuyện hoành tráng — tuyên bố rằng AI sẽ cách mạng hóa mọi thứ từ y tế đến tài chính. Dù những biến đổi này có thể xảy ra, câu hỏi then chốt vẫn là: đâu là mô hình kinh doanh bền vững? Giống như cuối thập niên 90, việc tạm thời bỏ qua các quy luật kinh tế truyền thống chỉ là ngắn hạn; thị trường cuối cùng vẫn đòi hỏi lợi nhuận.

Góc nhìn lịch sử của Benjamin Anderson nhắc chúng ta rằng mỗi thời kỳ đầu cơ đều sản sinh ra các lý thuyết để biện minh cho sự thái quá của nó. Vào thập niên 1920, khẩu hiệu “kỷ nguyên mới” cho rằng những quy luật kinh tế cũ không còn áp dụng, một ý tưởng sau đó bị chứng minh là sai lầm với hậu quả tàn khốc. Bong bóng dot-com đã lặp lại mô hình này, và sự hứng khởi với AI hiện tại dường như đang đi trên cùng một con đường.

Kỹ thuật tài chính và giả định rủi ro

Một trong những khía cạnh đáng lo ngại của làn sóng AI là các thực hành kế toán và tài chính đang được áp dụng. Các công ty đưa ra giả định táo bạo về tuổi thọ của phần cứng đắt đỏ như GPU, với một số tuyên bố rằng những con chip này sẽ dùng được trong một thập kỷ. Chuẩn ngành cho rằng tuổi thọ chỉ khoảng hai đến năm năm. Kéo dài thời gian khấu hao cho phép doanh nghiệp trình bày lợi nhuận khả quan hơn, nhưng những con số này dựa trên nền tảng mong manh.

Jim Chanos nhấn mạnh tính bấp bênh của chiến lược này, lưu ý rằng một số công ty hạ tầng AI đang sử dụng nợ lãi suất cao để tài trợ cho tài sản có thể khấu hao. Điều này khiến lợi nhuận phụ thuộc vào dự báo lạc quan có thể không trở thành hiện thực. Nếu chip hỏng nhanh hơn dự kiến hoặc lãi suất tăng, bức tranh tài chính có thể xấu đi nhanh chóng. Kiểu kế toán sáng tạo này gợi nhớ đến các công ty dot-com từng che giấu nền tảng yếu kém bằng báo cáo tài chính phức tạp.

Bối cảnh chính trị và kinh tế

Ngoài các chi tiết tài chính, làn sóng AI diễn ra trong một bối cảnh chính trị và kinh tế phức tạp. Tại Hoa Kỳ, sự chia rẽ giữa các đảng chính trị và ngay trong nội bộ từng đảng đang gia tăng. Những sáng kiến chính sách lớn, như tái cấu trúc thương mại quốc tế, cần sự ủng hộ rộng rãi trong nước để thành công. Nếu thiếu sự thống nhất, các chiến lược kinh tế đầy tham vọng có nguy cơ thất bại.

Bối cảnh này quan trọng đối với AI vì những thay đổi công nghệ quy mô lớn thường phụ thuộc vào điều kiện chính trị và kinh tế ổn định. Nếu ưu tiên quốc gia bị tranh cãi hoặc phân mảnh, việc duy trì khung đầu tư và quy định cần thiết cho sự phát triển AI sẽ khó khăn hơn. Thời kỳ dot-com hưởng lợi từ khí hậu chính trị tương đối ổn định, nhưng ngay cả khi đó, bong bóng vẫn vỡ khi thực tế thị trường bắt kịp.

Bài học từ việc xây dựng quá mức

Bong bóng dot-com để lại cơ sở hạ tầng hữu hình, đặc biệt là mạng lưới cáp quang khổng lồ. Ban đầu, phần lớn “cáp quang tối” này không được sử dụng, đại diện cho năng lực dư thừa được xây dựng trong cơn sốt đầu cơ. Tuy nhiên, theo thời gian, những tài sản này đã có giá trị khi lưu lượng internet tăng. Câu hỏi hiện nay là liệu làn sóng AI có để lại cơ sở hạ tầng hữu ích tương tự hay không.

Trung tâm dữ liệu là xương sống của AI, chứa sức mạnh tính toán cần thiết cho học máy và các quy trình tiên tiến khác. Nếu ngành xây dựng quá mức với kỳ vọng nhu cầu vô hạn, một số cơ sở có thể bị bỏ trống trong nhiều năm. Dù chúng có thể tìm được mục đích sử dụng về sau, chi phí bảo trì và nâng cấp để theo kịp công nghệ mới có thể rất lớn. Khác với cáp quang có tuổi thọ dài, phần cứng AI có thể lỗi thời nhanh hơn.

Con đường phía trước

Những điểm tương đồng giữa AI hiện tại và bong bóng dot-com không hoàn toàn trùng khớp, nhưng mang tính cảnh báo. Cả hai đều liên quan đến công nghệ mang tính cách mạng, đầu tư hưng phấn và những câu chuyện đôi khi vượt quá thực tế. Khác biệt chính có thể nằm ở tiện ích cuối cùng của hạ tầng và ứng dụng AI. Nếu AI mang lại lợi ích năng suất thực sự cho các ngành, khoản đầu tư hiện tại có thể đem lại lợi ích lâu dài dù biến động ngắn hạn.

Tuy nhiên, nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách cần cảnh giác. Phụ thuộc quá nhiều vào dự báo lạc quan, tài trợ rủi ro và bất ổn chính trị có thể làm suy yếu tiềm năng của ngành. Lịch sử các bong bóng đầu cơ cho thấy dù đổi mới có thể sống sót sau điều chỉnh thị trường, những điều chỉnh đó vẫn gây đau đớn và gián đoạn.

Cuối cùng, làn sóng AI có thể tái định hình nền kinh tế, nhưng sẽ không thể đình chỉ các quy luật kinh tế. Lợi nhuận, đầu tư thận trọng và kỳ vọng thực tế sẽ quyết định công ty nào tồn tại và công ty nào biến mất. Bằng cách nghiên cứu những thành công và sai lầm của thời kỳ dot-com, các bên liên quan có thể điều hướng tốt hơn trong môi trường vừa hứng khởi vừa đầy rủi ro của trí tuệ nhân tạo.