Trong những tháng gần đây, cuộc trò chuyện về trí tuệ nhân tạo (AI) đã chuyển từ sự tò mò thận trọng sang những dự đoán sôi nổi. Thị trường toàn cầu, đặc biệt là tại Hoa Kỳ, ngày càng gắn liền với lời hứa hẹn của AI, khi các nhà đầu tư và nhà hoạch định chính sách đặt cược lớn vào tiềm năng thay đổi cuộc chơi của công nghệ này. Trong một cuộc trao đổi gần đây, nhà kinh tế kiêm tác giả Ruchir Sharma đã đưa ra cái nhìn sâu sắc về tác động kinh tế của AI, những điểm tương đồng với các làn sóng công nghệ trước đây và câu hỏi lớn: liệu chúng ta có đang chứng kiến sự hình thành của một bong bóng hay không.

Gương Mặt Mới của Chủ Nghĩa Tư Bản

Sharma bắt đầu bằng việc nhìn lại những thay đổi lớn trong chủ nghĩa tư bản trong năm qua. Ông nhận thấy niềm tin truyền thống vào việc chính phủ can thiệp tối thiểu đã suy giảm, thay vào đó là xu hướng sẵn sàng can thiệp ngay khi có dấu hiệu khó khăn. Mặc dù có một số nỗ lực nới lỏng quy định, xu hướng xã hội hóa rủi ro trong khi tư nhân hóa lợi nhuận vẫn tồn tại. Theo ông, sự bất cân xứng này làm suy yếu các nguyên tắc nền tảng của thị trường tự do.

Sự mở rộng vai trò của chính phủ không chỉ giới hạn ở chính sách tài khóa; các ngân hàng trung ương, đặc biệt là Cục Dự trữ Liên bang Mỹ, cũng thể hiện sự sẵn sàng cắt giảm lãi suất khi nền kinh tế có dấu hiệu chững lại. Sharma cảnh báo rằng mô hình này có thể bóp méo tín hiệu thị trường và khuyến khích hành vi chấp nhận rủi ro không bền vững.

AI – Động Lực Kinh Tế Mới

Trong năm qua, AI đã nổi lên như câu chuyện trung tâm của nền kinh tế Mỹ. Sharma chỉ ra rằng khoảng 40% tăng trưởng kinh tế của Mỹ năm nay đến từ chi tiêu vốn cho AI. Hơn nữa, hiệu ứng giàu có từ lợi nhuận thị trường chứng khoán liên quan đến AI đã thúc đẩy chi tiêu tiêu dùng, đặc biệt là ở nhóm 10% người giàu nhất. Theo một số ước tính, AI chiếm tới 60% tăng trưởng kinh tế hiện tại của Mỹ.

Sự tập trung tăng trưởng này đặt ra nhiều câu hỏi. Trong khi thị trường chứng khoán phản ánh kỳ vọng cao đối với AI, lợi ích kinh tế thực tế từ việc áp dụng rộng rãi AI vẫn còn ở giai đoạn đầu. Sharma so sánh tình hình này với thời kỳ bùng nổ Internet cuối những năm 1990, khi năng suất chỉ thực sự tăng mạnh vài năm sau làn sóng đầu tư ban đầu.

Sự Hoài Nghi và Nhận Thức Xã Hội

Một điểm khác biệt nổi bật giữa cuộc cách mạng AI và các làn sóng công nghệ trước đây là tâm lý công chúng. Khảo sát cho thấy chỉ khoảng 35% người cảm thấy tích cực về AI, nhiều người lo ngại về việc mất việc làm và không chắc chắn cách sử dụng hiệu quả công cụ mới này. Trái ngược với sự lạc quan khi điện, ô tô hay Internet xuất hiện, AI thường được đón nhận với sự dè dặt.

Sharma cho rằng điều này xuất phát từ hai nguyên nhân chính: thông điệp từ các lãnh đạo công nghệ rằng AI sẽ cắt giảm chi phí lao động – ngầm đe dọa việc làm – và sự lo lắng chung về khả năng khó đoán của AI. Sự hoài nghi này có thể ảnh hưởng đến tốc độ áp dụng và các phản ứng quản lý, từ đó định hình quỹ đạo kinh tế AI.

Dấu Hiệu của Bong Bóng

Khi bàn về câu hỏi liệu AI có đang ở trạng thái bong bóng, Sharma đưa ra bốn chỉ dấu để đánh giá. Đầu tiên là đầu tư quá mức: hiện đầu tư công nghệ chiếm khoảng 5% GDP, tương đương mức trong bong bóng dot-com. Thứ hai là định giá quá cao, khi cổ phiếu liên quan đến AI đang ở mức giá khó duy trì nếu kỳ vọng tăng trưởng không thành hiện thực.

Dù không phủ nhận tiềm năng thay đổi của AI, Sharma cảnh báo rằng sự kết hợp giữa đầu tư lớn, định giá cao và lợi ích năng suất chưa rõ ràng mang đặc điểm của tình trạng đầu cơ. Nếu AI không đáp ứng được kỳ vọng trong vài năm tới, tác động kinh tế có thể sẽ nghiêm trọng.

Con Đường Phía Trước

Bất chấp rủi ro, Sharma thừa nhận AI vẫn có thể mang lại cải thiện năng suất đáng kể, tương tự các cuộc cách mạng công nghệ trước đây. Vấn đề then chốt là liệu việc áp dụng có dẫn đến cải thiện hiệu quả trên diện rộng mà không gây mất việc hàng loạt hoặc gia tăng bất bình đẳng hay không.

Hiện tại, câu chuyện AI vẫn chi phối diễn ngôn kinh tế, vừa khơi dậy lạc quan vừa tạo ra lo lắng. Liệu đây là khởi đầu của một cuộc chuyển đổi công nghệ bền vững hay đỉnh điểm của cơn sốt đầu cơ sẽ phụ thuộc vào sự kết hợp giữa đổi mới, động lực thị trường và sự chấp nhận của công chúng trong những năm tới.

Cuối cùng, phân tích của Sharma vừa là lời cảnh báo vừa là lời nhắc nhở về tính chu kỳ của làn sóng công nghệ. Giống như các thời kỳ bùng nổ trước, thách thức nằm ở việc phân biệt giữa đột phá thực sự và kỳ vọng thổi phồng – một nhiệm vụ sẽ định hình vận mệnh kinh tế trong thập kỷ tới.