Kháng kháng sinh đang âm thầm trở thành một trong những mối đe dọa sức khỏe toàn cầu nghiêm trọng nhất. Từ phát hiện tình cờ của penicillin năm 1928, nhân loại đã cứu sống hàng triệu người. Nhưng khi vi khuẩn ngày càng "thông minh" và biến đổi để chống lại thuốc, thế giới đứng trước nguy cơ mất đi vũ khí y học quan trọng này.

Theo thống kê, năm 2019 có khoảng 4,95 triệu ca tử vong liên quan đến kháng kháng sinh, trong đó 1,26 triệu người chết trực tiếp vì không thể điều trị bằng thuốc thông thường. Nếu không có giải pháp, tới năm 2050, số người tử vong vì siêu vi khuẩn kháng thuốc có thể vượt qua cả ung thư.

AI mở lối tìm kháng sinh từ quá khứ

Tại tọa đàm “AI vì nhân loại: Đạo đức và An toàn AI trong kỷ nguyên mới” thuộc Tuần lễ Khoa học - Công nghệ VinFuture 2025, PGS. César de la Fuente đã đưa ra một hướng đi mới: kết hợp trí tuệ nhân tạo (AI) vào nghiên cứu kháng sinh.

Ông cho biết, thuật toán máy tính hiện có thể khai thác dữ liệu gen và protein để tìm ra những hợp chất mới, bao gồm cả phân tử giúp tăng cường miễn dịch hoặc tiêu diệt khối u. Điều đặc biệt, AI còn giúp truy tìm các phân tử kháng sinh tiềm năng từ các sinh vật đã tuyệt chủng như voi cổ đại, cây mộc lan cổ hay những mẫu vật bị chôn vùi hàng nghìn năm.

Nhờ AI, tốc độ phát hiện kháng sinh mới được đẩy nhanh, chi phí giảm và khả năng ứng dụng thực tế cao hơn. Đây được xem là bước tiến lớn giúp nhân loại có thêm "vũ khí" chống lại siêu vi khuẩn.

Liệu pháp khuẩn thể – vũ khí bị lãng quên

Bên cạnh AI, một giải pháp khác cũng gây chú ý tại VinFuture 2025 là liệu pháp thực khuẩn thể, được GS. Pascale Cossart giới thiệu trong buổi tọa đàm "Bước tiến trong phát hiện, chẩn đoán và điều trị bệnh".

Liệu pháp này từng được nhà vi sinh học người Pháp Felix d’Herelle phát hiện và áp dụng từ đầu thế kỷ 20. Vào năm 1919, nó đã cứu sống một bệnh nhi 12 tuổi, nhưng sau đó bị lu mờ khi kháng sinh hóa học phát triển mạnh. Hiện nay, khi kháng kháng sinh trở nên trầm trọng, thực khuẩn thể lại được nghiên cứu và áp dụng trở lại.

Georgia đã dùng liệu pháp này gần 100 năm qua, với Viện Eliava nổi tiếng toàn cầu. Ba Lan cũng áp dụng rộng rãi, còn Pháp và nhiều nước châu Âu đang triển khai. Mỹ hiện có 4 trung tâm nghiên cứu và ứng dụng thực khuẩn thể.

Ưu điểm vượt trội của thực khuẩn thể

Điểm mạnh của liệu pháp thực khuẩn thể là tính đặc hiệu cao: mỗi loại chỉ tiêu diệt một loài vi khuẩn nhất định, không ảnh hưởng tới vi khuẩn có lợi trong cơ thể. Chúng còn có khả năng tự nhân lên ngay tại vị trí nhiễm trùng, giúp tiêu diệt mầm bệnh nhanh hơn.

Tuy nhiên, để đảm bảo an toàn, thực khuẩn thể phải được làm sạch hoàn toàn, loại bỏ nội độc tố vi khuẩn (LPS) nhằm tránh gây phản ứng viêm nguy hiểm. Với tiến bộ sinh học hiện nay, các nhà khoa học tin rằng thực khuẩn thể có thể trở thành liệu pháp phổ biến, giống như cách tế bào CAR-T được tùy chỉnh cho điều trị ung thư.

Cuộc chiến chống siêu vi khuẩn kháng thuốc vẫn còn dài và khốc liệt. Nhưng với sự kết hợp của AI, các hợp chất từ quá khứ và những liệu pháp bị lãng quên như thực khuẩn thể, nhân loại đang dần tìm ra ánh sáng ở cuối đường hầm.