Giữa màu xanh thẳm của núi rừng Quảng Ngãi, mỗi khi hè về, những cây quăng rừng trĩu quả đỏ au lại trở thành điểm nhấn rực rỡ giữa thiên nhiên hoang sơ. Nhìn từ xa, cả một góc trời như bừng sáng bởi sắc đỏ ấy – một hình ảnh vừa dân dã vừa quyến rũ, gợi nhớ hương vị chua ngọt khó quên của tuổi thơ miền quê.

Quăng – cái tên nghe lạ nhưng lại thân thuộc với biết bao thế hệ người miền Trung. Loài cây này vốn mọc hoang ở bìa rừng, ven đồi, không chỉ xuất hiện ở Quảng Ngãi mà còn rải rác ở Quảng Bình, Quảng Trị, Bình Dương, An Giang... Theo khoa học, cây quăng có tên Alangium salviifolium (L.f.) Wang, còn được gọi là quăng lông, thôi chanh lá xôn, thuộc họ Thôi chanh (Alangiaceae). Ngoài Việt Nam, chúng còn có mặt ở Ấn Độ, Thái Lan, Campuchia và được xem là cây bản địa quý hiếm có giá trị dược liệu.

Loài cây của ký ức và sự biến mất lặng lẽ

Ngày xưa, cây quăng mọc nhiều dọc chân đồi, bìa núi vùng đồng bằng Quảng Ngãi. Nhưng theo thời gian, số lượng cây quăng giảm mạnh do người dân chặt bỏ để lấy đất sản xuất và vì giá trị kinh tế chưa cao. Giờ đây, để tìm được một cây quăng trĩu quả đỏ rực trong rừng là điều hiếm hoi, chỉ còn thấy ở vài khu vực rừng núi sâu hoặc vùng giáp ranh các huyện miền núi.

Cây quăng thường cao khoảng 5–7m, tháng 6 là thời điểm trái chín rộ. Quả nhỏ tròn, chỉ lớn hơn đầu ngón tay, vỏ đỏ sậm dễ bóc, bên trong là phần thịt mỏng màu vàng nhạt, vị ngọt thanh xen chút chua nhẹ. Vị chua ngọt ấy từng khiến lũ trẻ miền quê háo hức chờ đợi mỗi mùa hè.

Hái quăng không hề đơn giản vì cây mất nhiều năm mới cho quả. Quả thường nằm ở giữa hoặc ngọn cây, người hái phải dùng thang hoặc sào tre để đập cho quả rơi xuống rồi nhặt. Ngày ấy, quăng không phải đặc sản quý hiếm, nhưng lại là món quà giản dị của tuổi thơ – của những ngày hè trong veo không âu lo.

Ngày nay, hình ảnh những chùm quăng đỏ rực dần vắng bóng. Nhiều khu đồi bị san để trồng keo, mì hoặc làm nương rẫy. Ở một số chợ quê Quảng Ngãi, thỉnh thoảng vẫn thấy vài bó quăng được bày bán trong rổ tre, mỗi chùm nhỏ khoảng 10.000 đồng, hoặc 30.000 đồng/kg.

Giá trị dược liệu ít người biết

Không chỉ là món ăn dân dã, quăng còn có nhiều công dụng trong y học cổ truyền. Ở Ấn Độ, vỏ rễ quăng được dùng để chữa sốt, bệnh ngoài da, chống nôn; quả giúp nhuận tràng, trị giun, giải độc, hỗ trợ điều trị viêm và bệnh về máu. Hạt quăng có vị thơm, làm mát, kích thích tiêu hóa, bổ cơ thể, nhuận tràng.

Tại Thái Lan, vỏ thân quăng được dùng trị hen suyễn, rối loạn tiêu hóa; gỗ và quả làm thuốc bổ, trị bệnh trĩ, tẩy giun. Những công dụng này đã được ghi nhận trong tài liệu y học cổ phương Đông, cho thấy quăng không chỉ là quả ăn được mà còn là dược liệu quý cần bảo tồn.

Ở Việt Nam, tuy chưa có nhiều nghiên cứu chuyên sâu về giá trị dược tính của quăng, nhưng nhiều người dân Quảng Ngãi tin rằng nếu được trồng xen canh hoặc phát triển thành cây bản địa đặc sản, quăng có thể trở thành nguồn sinh kế mới cho đồng bào miền núi. Đồng thời, việc bảo tồn loài cây này cũng là cách giữ lại ký ức văn hóa nông thôn đang dần phai nhạt.

Giữa nhịp sống hiện đại, những trái quăng đỏ rực không chỉ mang hương vị của đất trời, mà còn là lời nhắc nhở về một miền ký ức giản dị, nơi tuổi thơ gắn liền với những chuyến hái quả, tiếng cười giòn tan bên bìa rừng và mùi thơm chua ngọt lan tỏa trong gió hè.