Ngày 1/12, đúng Ngày Thế giới phòng chống AIDS, ba quốc gia Nam Phi, Eswatini và Zambia đã chính thức triển khai rộng rãi Lenacapavir – loại thuốc tiêm dự phòng HIV được xem như “vaccine chức năng” đầu tiên với hiệu quả 99,9%. Đây là bước ngoặt lịch sử trong cuộc chiến chống HIV/AIDS, đặc biệt tại Đông – Nam Phi, nơi đang gánh hơn một nửa số ca nhiễm HIV toàn cầu.

Lenacapavir là thuốc kháng HIV tác dụng kéo dài, chỉ cần tiêm hai lần mỗi năm. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy nguy cơ lây nhiễm HIV gần như bị loại bỏ hoàn toàn, vượt trội so với phương pháp PrEP uống hằng ngày vốn phụ thuộc nhiều vào việc tuân thủ liên tục. Công nghệ này được kỳ vọng sẽ thay đổi hoàn toàn cách thế giới phòng chống HIV.

Đông – Nam Phi: Tâm dịch và áp lực khẩn cấp

Theo báo cáo UNAIDS 2024, khu vực Đông và Nam Phi hiện có 52% trong tổng số 40,8 triệu người sống chung với HIV trên toàn cầu. Con số này phản ánh mức độ khẩn cấp của việc áp dụng các biện pháp dự phòng thế hệ mới. Tại Nam Phi, 20% người trưởng thành đang mang HIV – một tỷ lệ gây sốc và là thách thức y tế cộng đồng nghiêm trọng.

Dù hãng Gilead Sciences cam kết cung cấp 2 triệu liều không lợi nhuận trong ba năm, các chuyên gia y tế cho biết nguồn cung này vẫn quá thấp so với nhu cầu thực tế. Giá Lenacapavir tại Mỹ hiện lên tới 28.000 USD mỗi năm – mức không tưởng đối với các quốc gia thu nhập thấp. Tin vui là phiên bản generic với giá chỉ 40 USD/năm dự kiến ra mắt năm 2027, phân phối tới hơn 100 quốc gia nhờ thỏa thuận giữa Unitaid, Quỹ Gates và các nhà sản xuất Ấn Độ.

Kỳ vọng và thách thức lớn nhất

Tại Nam Phi, chương trình tiêm Lenacapavir được triển khai bởi đơn vị nghiên cứu thuộc Đại học Wits với sự tài trợ của Unitaid. Zambia và Eswatini cũng đã tiếp nhận 1.000 liều từ tháng trước và bắt đầu tiêm đúng ngày 1/12, đặt mục tiêu phủ sóng toàn quốc từ năm sau.

Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất vẫn là khả năng tiếp cận. Nếu thuốc không được phân phối rộng rãi với mức giá phù hợp, bước tiến y học này khó có thể tạo ra thay đổi mang tính quốc gia hay khu vực. Đây là lời cảnh báo chung cho toàn cầu: HIV chưa kết thúc, và để chấm dứt đại dịch, cần một chiến lược mạnh mẽ hơn, công bằng hơn.

Hồi chuông từ Pakistan

Cùng thời điểm triển khai Lenacapavir tại châu Phi, Thủ tướng Pakistan Shehbaz Sharif đã kêu gọi tăng tốc nỗ lực phòng chống HIV/AIDS, nhấn mạnh quyền tiếp cận bình đẳng với dịch vụ dự phòng, chẩn đoán và điều trị, đặc biệt đối với nhóm dễ tổn thương. Ông khẳng định cần phá bỏ kỳ thị, nâng cấp hệ thống y tế, đảm bảo an toàn truyền máu, giảm lây nhiễm liên quan sử dụng ma túy và mở rộng điều trị cho nhóm nguy cơ cao.

Thủ tướng Sharif cũng kêu gọi cộng đồng “lắng nghe tiếng nói của người sống chung với HIV” và hợp lực để hướng tới mục tiêu “Pakistan không còn HIV/AIDS”.

Sau 40 năm chiến đấu với HIV/AIDS, thế giới đã đạt được nhiều tiến bộ, nhưng số liệu hiện tại cho thấy cuộc chiến vẫn chưa thể dừng lại. Mũi tiêm hiệu quả 99,9% như Lenacapavir mang đến hy vọng, song để biến hy vọng thành hiện thực, cần chiến lược toàn diện, nguồn lực bền vững và sự đồng lòng toàn cầu – để không ai bị bỏ lại phía sau.