Những ngày gần đây, Hà Nội chìm trong màn sương trắng đục, chỉ số ô nhiễm không khí liên tục ở mức báo động đỏ. Nhiều thời điểm, thành phố lọt top 10 đô thị ô nhiễm nhất thế giới, khiến người dân lo lắng và khó chịu khi ra đường. Tầm nhìn giảm rõ rệt, các tòa nhà cao tầng gần như biến mất trong lớp bụi mờ đặc quánh.

Theo số liệu từ đầu tháng 12, chỉ số AQI trung bình toàn Hà Nội lên tới 283 – mức "rất xấu", tiệm cận ngưỡng "nguy hại". Đáng chú ý, nồng độ bụi mịn PM2.5 ở một số thời điểm đạt 85-105 µg/m³, cao gấp 17-21 lần mức khuyến cáo trung bình năm của Tổ chức Y tế thế giới (WHO). WHO khuyến nghị chỉ 5 µg/m³ để bảo vệ sức khỏe.

PM2.5 là những hạt bụi siêu nhỏ, đường kính 2.5 micromet hoặc nhỏ hơn, có khả năng đi sâu vào phổi và thậm chí xâm nhập vào máu. Chúng được xem là tác nhân ô nhiễm nguy hiểm nhất cho sức khỏe con người.

Những “chiếc xe chở độc” trong không khí

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, Hội Y học dưới nước và Ôxy cao áp Việt Nam, cảnh báo mỗi hạt PM2.5 thường mang theo kim loại nặng như chì, cadimi, hợp chất hữu cơ độc hại và cả độc tố vi khuẩn. "Chúng giống như những phương tiện tí hon chở đầy chất độc, âm thầm đi tới nhiều cơ quan trong cơ thể" – bác sĩ nói.

Các hạt bụi này có thể kích hoạt stress ôxy hóa, làm tổn thương ty thể và ADN. Cơ thể phản ứng bằng cách giải phóng chất gây viêm, khiến tình trạng viêm lan rộng từ phổi sang tim mạch và nhiều bộ phận khác. Điều này làm tăng nguy cơ mắc bệnh tim mạch, xơ vữa mạch, hình thành cục máu đông, nhồi máu cơ tim, đột quỵ.

Ở hệ hô hấp, PM2.5 gây kích ứng đường thở, dẫn đến ho, khò khè, khó thở, nặng ngực. Người mắc bệnh hô hấp mạn tính như hen phế quản, COPD dễ bị đợt cấp nguy hiểm. Trẻ em có thể bị ảnh hưởng đến sự phát triển phổi và não, để lại hậu quả lâu dài.

Ở trong nhà chưa chắc đã an toàn

Nhiều người nghĩ đóng cửa ở trong nhà sẽ tránh được ô nhiễm, nhưng thực tế không hẳn vậy. Nếu mở cửa sổ khi không khí ngoài trời ô nhiễm nặng, bụi mịn sẽ nhanh chóng tràn vào, khiến nồng độ PM2.5 trong nhà gần như ngang với ngoài đường.

Bác sĩ Hoàng khuyến cáo, trong những ngày AQI ở mức đỏ hoặc tím, nếu buộc phải ra ngoài, nên sử dụng khẩu trang N95 hoặc tương đương và đeo đúng cách. Người khỏe mạnh cũng nên tránh tập thể dục ngoài trời khi thành phố mù mịt bụi.

Bộ Y tế cũng khuyến cáo, với AQI ở mức rất xấu (201–300), người bình thường nên tránh các hoạt động ngoài trời kéo dài hoặc vận động gắng sức. Ưu tiên sinh hoạt trong nhà, hạn chế đến khu vực ô nhiễm cao và sử dụng khẩu trang đạt chuẩn khi cần thiết.

Khi tham gia giao thông, nên ưu tiên phương tiện công cộng, hạn chế xe máy, xe đạp, đồng thời tránh mở cửa sổ, cửa ra vào. Vệ sinh mũi, súc họng bằng nước muối sinh lý sáng – tối và rửa mắt bằng nước muối trước khi ngủ.

Ai cần đặc biệt chú ý?

Người già, trẻ em và người mắc bệnh hô hấp, tim mạch là nhóm nhạy cảm nhất. Chỉ cần nồng độ PM2.5 tăng nhẹ, họ đã có thể gặp triệu chứng nặng hơn, phải tăng liều thuốc hoặc nhập viện. Nhóm này nên tránh hoàn toàn các hoạt động ngoài trời khi AQI vượt ngưỡng 150–200.

Ngoài ra, tất cả mọi người nên theo dõi chất lượng không khí qua các ứng dụng hoặc trang web đo AQI. Việc nắm thông tin theo thời gian thực giúp chủ động lên kế hoạch sinh hoạt và bảo vệ sức khỏe.

Ô nhiễm không khí đang trở thành vấn đề nghiêm trọng, tác động trực tiếp đến từng hơi thở của chúng ta. Những biện pháp bảo vệ cá nhân và cộng đồng cần được thực hiện ngay để giảm thiểu tác hại.