Năm 2008, nền kinh tế toàn cầu đứng bên bờ vực sụp đổ, hàng triệu người mất việc, mất nhà và mất khoản tiết kiệm cả đời. Khủng hoảng không phải là một tai nạn bất ngờ mà là kết quả của nhiều năm chính sách, sáng tạo tài chính và sự chấp nhận rủi ro không kiểm soát.

Mầm mống của khủng hoảng

Sau khi bong bóng dot-com vỡ năm 2001, chính phủ Mỹ và Cục Dự trữ Liên bang tìm cách kích thích tăng trưởng. Lãi suất bị cắt giảm mạnh, các chính sách khuyến khích sở hữu nhà được triển khai, kể cả với hộ gia đình thu nhập thấp. Năm 2004, giới hạn đòn bẩy đối với ngân hàng đầu tư được gỡ bỏ, cho phép họ vay và cho vay khối lượng khổng lồ. Mục tiêu là thúc đẩy tăng trưởng, nhưng điều này mở ra cánh cửa cho rủi ro quá mức.

Ngân hàng đầu tư coi thế chấp không chỉ là khoản vay mà là tài sản có thể giao dịch. Họ gộp hàng nghìn khoản thế chấp thành chứng khoán bảo đảm bằng thế chấp (MBS) và bán để thu lợi ngay. Khi người vay an toàn cạn kiệt, ngân hàng hạ tiêu chuẩn cho vay, cuối cùng phát hành các khoản vay dưới chuẩn, bao gồm cả "ninja" – không thu nhập, không việc làm, không tài sản.

Sản phẩm tài chính phức tạp và đánh giá sai rủi ro

Sự sáng tạo không dừng lại ở MBS. Ngân hàng tạo ra nghĩa vụ nợ đảm bảo (CDO), gộp nhiều loại nợ – thế chấp, vay mua xe, nợ thẻ tín dụng – đôi khi chứa cả CDO khác bên trong. Những sản phẩm phức tạp này thu hút nhà đầu tư toàn cầu, từ quỹ đầu cơ đến quỹ hưu trí, với niềm tin rằng đa dạng hóa sẽ an toàn.

Các công ty xếp hạng tín dụng, được ngân hàng trả phí, thường nâng xếp hạng, gắn nhãn AAA cho các gói dưới chuẩn rủi ro cao. Xung đột lợi ích này che giấu nguy cơ thực sự, thúc đẩy nhu cầu và đẩy giá nhà lên cao. Hệ thống tưởng chừng ổn định nhưng thực chất là một lâu đài bằng giấy.

Sụp đổ và hậu quả

Khi giá nhà đạt đỉnh và người vay bắt đầu vỡ nợ, giá trị MBS và CDO lao dốc. Các tổ chức nắm giữ khối lượng lớn tài sản độc hại đối mặt với phá sản. Thương mại toàn cầu giảm mạnh, hàng triệu người mất việc và thị trường chứng khoán mất một nửa giá trị. Khủng hoảng phơi bày những lỗ hổng nghiêm trọng trong quản lý, minh bạch và giả định rằng thị trường tự điều tiết.

Cuộc khủng hoảng tài chính 2008 là bài học đắt giá về nguy cơ của đòn bẩy quá mức, động cơ sai lệch và niềm tin mù quáng vào kỹ thuật tài chính. Nó nhấn mạnh nhu cầu giám sát chặt chẽ và tiêu chuẩn đạo đức để tránh lặp lại lịch sử.