Những cú sụp đổ của thị trường tài chính thường chiếm trọn tiêu đề với những tuyên bố giật gân rằng hàng nghìn tỷ đô la đã "bốc hơi" chỉ trong một ngày. Với người quan sát bình thường, cách diễn đạt này gợi ý rằng có sự chuyển giao hoặc đánh cắp tiền thật. Tuy nhiên, thực tế lại tinh vi hơn nhiều và thách thức cách chúng ta trực giác về giá trị và tài sản.

Ảo tưởng về giá trị thị trường

Cốt lõi của sự hiểu lầm này nằm ở sự khác biệt giữa tiền và giá trị. Tiền là hữu hình, được tính bằng tiền mặt và tiền gửi, trong khi giá trị trên thị trường chứng khoán là niềm tin tập thể về số tiền một tài sản có thể bán được ngay lúc này. Vốn hóa thị trường – được tính bằng cách nhân tổng số cổ phiếu của một công ty với giá của giao dịch gần nhất – là ví dụ điển hình. Chỉ một thay đổi nhỏ ở giá của một cổ phiếu đã giao dịch có thể ngay lập tức định giá lại toàn bộ số cổ phiếu, mà không hề có đồng tiền nào thực sự được chuyển giao.

Hãy hình dung một siêu thị với một triệu lon đậu được định giá 1 đô la mỗi lon. Giá trị hàng tồn kho là 1 triệu đô la. Nếu giá giảm xuống còn 0,80 đô la, giá trị còn 800.000 đô la. Không có tiền mặt nào biến mất; cửa hàng chỉ điều chỉnh kỳ vọng doanh thu tương lai. Thị trường chứng khoán vận hành tương tự nhưng ở quy mô lớn hơn rất nhiều.

Niềm tin là đồng tiền thực sự

Khi tiêu đề báo chí công bố rằng S&P 500 mất hàng nghìn tỷ đô la, đó giống như việc hạ giá trên kệ siêu thị. Cổ phiếu vẫn nằm trong tài khoản nhà đầu tư; điều thay đổi là niềm tin vào giá của chúng. Ở thời điểm đỉnh cao, vốn hóa thị trường của S&P 500 vượt 40 nghìn tỷ đô la, trong khi tổng cung tiền M2 của Mỹ chỉ khoảng 21 nghìn tỷ đô la. Sự chênh lệch này cho thấy tài sản trên thị trường chứng khoán không được bảo đảm bằng lượng tiền mặt tương ứng. Nếu tất cả nhà đầu tư bán cùng lúc, hệ thống sẽ sụp đổ vì không đủ tiền để chi trả cho giá trị trên giấy.

Do đó, tài sản trên thị trường chứng khoán nên được hiểu là niềm tin được lưu trữ – một niềm tin chung vào tiềm năng lợi nhuận tương lai. Sự sụp đổ là sự điều chỉnh lại niềm tin đó, chứ không phải sự phá hủy tiền thật.

Cơ chế đấu giá trong định giá

Giá cổ phiếu được xác định qua một cuộc đấu giá liên tục giữa người mua và người bán. Chỉ một phần nhỏ cổ phiếu của một công ty được giao dịch mỗi ngày, nhưng giá từ những giao dịch đó sẽ định giá toàn bộ cổ phiếu. Trong thị trường tăng giá, cạnh tranh mua có thể đẩy giá lên nhanh chóng, tạo ra tài sản "từ không khí". Trong thị trường giảm giá, sự vắng bóng người mua buộc người bán hạ giá, đôi khi rất mạnh, mà không có sự chuyển giao tiền thực.

Hãy tưởng tượng một phòng giao dịch: khi thuận lợi, giá tăng nhờ người mua cạnh tranh; khi khó khăn, giá giảm vì người mua biến mất và người bán chấp nhận giá thấp để thoát ra. Cơ chế này lý giải tại sao giá trị có thể biến động hàng tỷ đô la chỉ trong vài ngày.

Nhìn lại khái niệm 'mất' trong sụp đổ thị trường

Hiểu rằng khoản lỗ trên thị trường phản ánh sự thay đổi trong giá trị được cảm nhận thay vì sự dịch chuyển tiền thật sẽ thay đổi cách chúng ta diễn giải tin tức tài chính. Không phải tiền bị đánh cắp hay cất giấu; đó là tâm lý tập thể của nhà đầu tư đang điều chỉnh theo thực tế mới. Nhận thức sự khác biệt này giúp giải mã sự kịch tính của các cú sụp đổ và nhấn mạnh tầm quan trọng của niềm tin trong việc duy trì giá tài sản.

Cuối cùng, số tiền "mất" trong sụp đổ không hẳn là biến mất, mà là biểu hiện của kỳ vọng thay đổi. Thị trường là tấm gương phản chiếu tâm lý, và khi tâm lý thay đổi, hình ảnh về tài sản cũng thay đổi theo.