Niềm tin rằng chúng ta có thể nhận biết trước khi thị trường sụp đổ là một ảo tưởng dai dẳng trong tài chính. Các chuyên gia trên truyền hình cảnh báo về bong bóng, giới học thuật công bố nghiên cứu về tình trạng nợ quá mức, và những cuộc trò chuyện hàng ngày đầy dự đoán về sự sụp đổ. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy khi cú sập thực sự xảy ra, nó thường âm thầm xuất hiện dưới vỏ bọc thịnh vượng. Nó được ca ngợi là đổi mới, chào đón như tiến bộ, và được ôm ấp bởi những người tin rằng họ đang sống trong thời kỳ hoàng kim mới. Khi sự thật lộ rõ, tiền tiết kiệm biến mất, tương lai bị đe dọa, và những thể chế từng hứa hẹn ổn định lại biến mất.

Tiếng vọng từ năm 1929 trong thị trường ngày nay

Năm 2025, nền kinh tế Mỹ đang cho thấy những mô hình đáng lo ngại giống hệt cuối thập niên 1920. Khi đó, nước Mỹ say sưa với thành công: tăng trưởng kinh tế nhanh chóng, công nghệ biến đổi đời sống với radio và ô tô, và thị trường chứng khoán tăng không ngừng. Người dân từ cậu bé đánh giày đến chủ ngân hàng đều bị cuốn vào cơn sốt. Mua ký quỹ – đầu tư bằng tiền vay – phổ biến, với nhà đầu tư chỉ đặt cọc 10% giá trị cổ phiếu và vay phần còn lại. Ngân hàng cho vay dễ dàng, tin rằng thời kỳ bùng nổ sẽ không bao giờ kết thúc.

Ngày nay, tên gọi đã thay đổi nhưng trò chơi vẫn như cũ. Trí tuệ nhân tạo, xe điện và tiền mã hóa thay thế radio và ô tô như biểu tượng của sự giàu có hiện đại. Thay vì mua ký quỹ, chúng ta thấy giao dịch quyền chọn phức tạp và quỹ ETF đòn bẩy. Người ảnh hưởng trên mạng xã hội thay thế những người đưa tin chứng khoán trên báo, và ứng dụng giao dịch trực tuyến khiến việc đầu cơ dễ dàng như chạm màn hình. Bên dưới vẻ hào nhoáng, những động lực nguy hiểm vẫn tồn tại: người thường mạo hiểm tiền vay vào tài sản mà họ ít hiểu, tin rằng giá sẽ tăng mãi mãi.

Vai trò của ngân hàng trung ương trong việc thổi phồng bong bóng

Một khác biệt lớn giữa năm 1929 và hiện tại là sự hiện diện của Cục Dự trữ Liên bang mạnh mẽ. Trên lý thuyết, họ tồn tại để ngăn chặn sự thái quá đầu cơ dẫn đến Đại Khủng Hoảng. Trên thực tế, chính sách của họ từ năm 2008 thường làm bong bóng phình to hơn. Hàng nghìn tỷ đô la đã được bơm vào thị trường thông qua nới lỏng định lượng, và lãi suất giữ ở mức thấp giả tạo suốt nhiều năm. Tín dụng rẻ khuyến khích vay mượn và đầu cơ, tái hiện môi trường tiền dễ của thập niên 1920.

Quy mô nợ hiện nay vượt xa quá khứ. Cuối thập niên 1920, tổng nợ Mỹ tương đương quy mô nền kinh tế. Giờ đây nó gấp ba lần GDP. Nợ doanh nghiệp đạt mức chưa từng có, nợ tiêu dùng từ thẻ tín dụng đến vay sinh viên tăng vọt, và nợ chính phủ lớn đến mức tiền lãi vượt toàn bộ ngân sách liên bang của thập niên 1920. Đáng lo hơn là sự phân bổ rủi ro. Năm 1929, đầu cơ tập trung ở nhà đầu tư giàu có. Ngày nay, quỹ hưu trí, công ty bảo hiểm và tài khoản nghỉ hưu đều gắn chặt với thị trường phình to, nghĩa là cú sập sẽ hủy hoại tiền tiết kiệm của hàng triệu lao động bình thường.

Bản chất con người và tâm lý đầu cơ

Các mô hình tâm lý thúc đẩy bong bóng là bất biến. Năm 1920, người Mỹ tin rằng đầu tư chứng khoán là con đường chắc chắn đến giàu có. Nhiều người bỏ việc để giao dịch toàn thời gian, vay thế chấp nhà để mua thêm cổ phiếu, và bỏ qua cảnh báo vì thị trường dường như không thể dừng lại. Tâm lý tương tự hiện rõ ngày nay. Người ta tái cấp vốn thế chấp để mua Bitcoin, dùng hết hạn mức thẻ tín dụng để giao dịch quyền chọn, và coi đầu tư như trò đỏ đen. Chuyên gia trấn an công chúng rằng lần này khác, viện dẫn tiến bộ công nghệ và hội nhập toàn cầu như lá chắn. Nhưng sự kiêu ngạo và tự tin thái quá luôn hiện diện trong mọi bong bóng.

Bong bóng không vỡ vì cú sốc bất ngờ; chúng sụp đổ vì chính sức nặng của mình. Khi quá nhiều người vay để mua tài sản đắt đỏ, bất kỳ sự gián đoạn nào trong dòng người mua mới sẽ kích hoạt bán tháo, dẫn đến sụt giảm dây chuyền. Dấu hiệu cảnh báo tồn tại nhưng ẩn sau hệ thống phức tạp. Năm 1929, đầu cơ hiện rõ trên sàn giao dịch đông đúc và trang báo. Ngày nay, nó nằm trong thuật toán giao dịch tần suất cao, thị trường phái sinh khổng lồ và hệ thống tài chính toàn cầu kết nối chặt chẽ.

Rủi ro cấu trúc trong thị trường hiện đại

Cấu trúc tài chính hiện đại mang đến những điểm yếu mới. Đầu tư thụ động, từng được coi là an toàn và đa dạng hóa, giờ tiềm ẩn rủi ro hệ thống. Hàng triệu người Mỹ tự động đầu tư vào quỹ chỉ số chứa cùng loại tài sản. Khi bán tháo bắt đầu, các quỹ này sẽ thanh lý tài sản bất kể giá trị, khiến sụt giảm nghiêm trọng hơn. Thị trường phái sinh đã vượt xa tài sản cơ sở, tạo ra tầng rủi ro có thể tan rã nhanh chóng.

Sự tương đồng giữa 1929 và hiện tại không chỉ ở tài chính mà còn ở văn hóa. Cả hai thời kỳ đều có niềm tin gần như tôn giáo vào sức mạnh của nợ và khả năng con người vượt qua chu kỳ kinh tế. Niềm tin rằng chúng ta đã chế ngự thị trường thật hấp dẫn, nhưng lịch sử khẳng định điều ngược lại. Cú sập năm 1929 không phải ngoại lệ; nó là kết quả tất yếu của đầu cơ vô kiểm soát, đòn bẩy quá mức và sự phủ nhận tập thể.

Kết luận: Học từ lịch sử

Những điều kiện đang diễn ra năm 2025 cho thấy Mỹ đang tái diễn kịch bản nguy hiểm dẫn đến Đại Khủng Hoảng. Công nghệ mới, công cụ tài chính phức tạp hơn, quy mô lớn hơn, nhưng các lực tác động cơ bản không đổi. Nhận diện những mô hình này không chỉ là lý thuyết; nó thiết yếu để tồn tại. Những người hiểu cơ chế của các cú sập trong quá khứ có thể không chỉ bảo vệ bản thân mà còn tìm cơ hội giữa hỗn loạn. Thách thức là nhìn xuyên qua ảo tưởng tiến bộ trước khi tấm màn khép lại.