Trong bối cảnh thế giới đang đối mặt với căng thẳng địa chính trị, thay đổi trong thương mại quốc tế và cấu trúc kinh tế biến động, cựu Thống đốc Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ Raghuram Rajan cảnh báo rằng mầm mống của cuộc khủng hoảng tài chính tiếp theo có thể đã hình thành. Phân tích của ông liên kết sự suy yếu của trật tự thương mại toàn cầu, thất bại trong chính sách nội địa và sự hưng phấn của thị trường tài chính như những yếu tố dẫn tới một cuộc suy thoái do tín dụng.

Sự xói mòn của trật tự thương mại toàn cầu

Rajan bắt đầu bằng việc chỉ ra rằng trật tự kinh tế toàn cầu dựa trên thương mại và đầu tư mở đã suy yếu trong nhiều năm. Mặc dù chính sách thương mại gần đây của Mỹ đã thúc đẩy sự suy giảm này, ông nhấn mạnh rằng nguyên nhân còn đến từ hành động của các nền kinh tế lớn khác, bao gồm Trung Quốc. Những thiếu sót trong chính sách nội địa đã làm vấn đề trầm trọng hơn: các chính phủ đã không hỗ trợ đầy đủ cho những nhóm chịu thiệt thòi từ toàn cầu hóa. Các nhà kinh tế từ lâu đã cho rằng thương mại mang lại lợi ích ròng, nhưng việc bù đắp cho những người thua thiệt hiếm khi được thực hiện, ngoại trừ một số nền kinh tế nhỏ và mở như các nước Bắc Âu.

Sự bỏ mặc này đã nuôi dưỡng hoài nghi đối với giới tinh hoa toàn cầu vốn cổ vũ cho sự mở cửa. Cuộc khủng hoảng tài chính năm 2008 càng làm gia tăng nghi ngờ về việc các nhà hoạch định chính sách thực sự hành động vì lợi ích chung hay chỉ bảo vệ quyền lợi của họ. Trong bối cảnh đó, cạnh tranh địa chính trị giữa Mỹ và Trung Quốc tạo thêm lớp bất ổn, đánh dấu lần đầu tiên sau nhiều thập kỷ có hai siêu cường quân sự và kinh tế cùng tranh giành ảnh hưởng.

Điều kiện kinh tế nội địa và bất định chính sách

Bất chấp gián đoạn thương mại và sự khó đoán trong chính sách, tăng trưởng và lạm phát của Mỹ vẫn duy trì một cách đáng ngạc nhiên. Rajan cho rằng một phần nguyên nhân là do các doanh nghiệp đã hành động trước, như tích trữ hàng hóa trước khi thuế quan được áp dụng. Việc trì hoãn đầu tư do bất ổn sẽ mất thời gian mới xuất hiện trong dữ liệu, và trong thời gian đó, các yếu tố khác đã nâng đỡ nền kinh tế. Đáng chú ý là làn sóng đầu tư vào trí tuệ nhân tạo và cơ sở hạ tầng liên quan đã đóng góp đáng kể vào dự báo tăng trưởng GDP.

Động lực thị trường lao động cũng đóng vai trò quan trọng. Các hạn chế nhập cư đã làm giảm nguồn cung lao động, bù đắp cho nhu cầu yếu hơn và giữ tỷ lệ thất nghiệp ổn định. Tuy nhiên, Rajan cảnh báo rằng các dấu hiệu rạn nứt đang xuất hiện với số lượng sa thải gia tăng. Các biện pháp kích thích tài khóa, bao gồm các gói chi tiêu lớn của chính phủ, mang lại hỗ trợ ngắn hạn nhưng không loại bỏ được những điểm yếu tiềm ẩn.

Thị trường tài chính trong trạng thái hưng phấn

Trong khi nền kinh tế rộng lớn đối mặt với bất ổn, thị trường tài chính lại dường như đang ăn mừng. Giá cổ phiếu cao, chênh lệch tín dụng hẹp và các tài sản đầu cơ như tiền điện tử và vàng đều tăng mạnh. Hoạt động mua bán và sáp nhập diễn ra sôi động. Rajan nhận thấy rằng bất chấp việc Cục Dự trữ Liên bang tăng lãi suất, các thước đo tổng hợp về điều kiện tài chính vẫn không thắt chặt. Thậm chí, các hình thức cho vay mới như tín dụng tư nhân đã mở rộng nhanh chóng.

Đại dịch, vốn được kỳ vọng sẽ loại bỏ những dư thừa trong hệ thống, lại chứng kiến sự hỗ trợ tài khóa và tiền tệ khổng lồ giúp hầu hết các doanh nghiệp tồn tại. Do đó, các yếu điểm vẫn tồn tại. Hiện nay, khi Fed chuẩn bị cắt giảm lãi suất trong bối cảnh điều kiện tín dụng mạnh mẽ, Rajan đặt câu hỏi liệu sự nới lỏng này có thực sự hợp lý. Ông gợi ý rằng áp lực chính trị và lo ngại suy yếu thị trường lao động có thể đang ảnh hưởng đến quyết định của ngân hàng trung ương.

Nguy cơ từ bùng nổ tín dụng dẫn đến sụp đổ

Mối lo chính của Rajan là điều kiện tín dụng dễ dàng kéo dài có thể thổi phồng giá tài sản và khuyến khích các hành vi cho vay rủi ro. Khi tín dụng dồi dào và rẻ, doanh nghiệp và nhà đầu tư có thể vượt quá khả năng, tạo ra sự mong manh cho hệ thống tài chính. Lịch sử cho thấy những đợt bùng nổ như vậy thường đi trước khủng hoảng, khi việc thắt chặt điều kiện hoặc cú sốc niềm tin có thể kích hoạt quá trình giảm nợ nhanh chóng.

Trong bối cảnh hiện tại, sự kết hợp giữa tâm lý thị trường mạnh mẽ, tín dụng tư nhân mở rộng và áp lực chính trị lên chính sách tiền tệ tạo môi trường thuận lợi cho bất ổn. Rajan nhấn mạnh rằng việc thiếu các chỉ báo tiêu cực ngay lập tức không đồng nghĩa với việc rủi ro không tồn tại; ngược lại, nó có thể cho thấy các điểm yếu đang tích tụ bên dưới.

Kết luận: Cảnh giác trong thời kỳ yên bình

Phân tích của Rajan là lời nhắc nhở rằng khả năng chống chịu của nền kinh tế có thể che giấu sự mong manh bên trong. Các nhà hoạch định chính sách và thành viên thị trường cần tránh sự tự mãn trong giai đoạn ổn định bề ngoài. Sự tương tác giữa gián đoạn thương mại toàn cầu, thất bại chính sách nội địa và sự hưng phấn của thị trường tín dụng có thể tạo tiền đề cho một cuộc suy thoái trong tương lai.

Ông cảnh báo rằng khủng hoảng tài chính tiếp theo có thể không bắt nguồn từ các nguyên nhân hiển nhiên như chiến tranh thương mại hay cú sốc địa chính trị, mà từ sự tích tụ âm thầm của rủi ro trong thị trường tín dụng. Lịch sử đã chứng minh, những đợt bùng nổ như vậy có thể kết thúc đột ngột và đau đớn. Thách thức là nhận diện và xử lý những rủi ro này trước khi chúng gây ra khủng hoảng hệ thống.