Trong vài thập kỷ gần đây, Nhật Bản đã trải qua một sự thay đổi sâu sắc về văn hóa và kinh tế, khiến cả giới quan sát trong nước lẫn quốc tế phải bối rối. Từng là một quốc gia gắn liền với khát vọng, đổi mới và động lực tăng trưởng không ngừng, nay Nhật Bản lại được mô tả là một "xã hội ít ham muốn"—thuật ngữ do chuyên gia tư vấn quản lý Ganichi Omay đặt ra để mô tả sự thiếu vắng động lực vật chất và khát vọng ở người dân, đặc biệt là giới trẻ.

Từ Đổ Nát Sau Chiến Tranh Đến Phép Màu Kinh Tế

Nguồn gốc của sự chuyển biến này bắt đầu từ thời hậu Thế chiến II. Nhật Bản bước ra từ chiến tranh với các thành phố bị tàn phá và nền kinh tế kiệt quệ. Tuy nhiên, nhờ chính sách công nghiệp, đổi mới công nghệ và tính kỷ luật xã hội, đất nước đã đạt được một "phép màu kinh tế" chưa từng có. Trong nhiều thập kỷ, GDP tăng trưởng trung bình khoảng 10% mỗi năm, đưa Nhật trở thành nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Đường phố tràn ngập ô tô mới, cửa hàng đông nghịt người mua sắm, và người dân nuôi dưỡng những giấc mơ táo bạo về sự thịnh vượng, sở hữu nhà và xây dựng gia đình.

Bong Bóng Và Những Thập Kỷ Mất Mát

Tuy nhiên, thời kỳ hoàng kim này lại chứa đựng mầm mống của sự sụp đổ. Cuối những năm 1980, giá tài sản—đặc biệt là bất động sản—đã đạt mức phi lý. Khuôn viên Hoàng cung Tokyo được cho là có giá trị hơn toàn bộ bất động sản của bang California. Các tập đoàn lao vào các thương vụ mua bán mang tính đầu cơ cả trong và ngoài nước, mua các bất động sản và công ty giải trí nổi tiếng với giá cao ngất. Khi Ngân hàng Trung ương Nhật Bản tăng lãi suất vào năm 1989 để hạ nhiệt đầu cơ, bong bóng vỡ. Thị trường chứng khoán và bất động sản sụp đổ, xóa sạch khối tài sản khổng lồ trên giấy tờ. Giai đoạn tiếp theo, gọi là "những thập kỷ mất mát", chứng kiến GDP trì trệ, giảm phát và tâm lý bi quan lan rộng.

Văn Hóa Ngại Rủi Ro

Những vết sẹo tâm lý từ cú sụp đổ này đã ảnh hưởng sâu sắc tới xã hội Nhật. Những người từng trải qua bong bóng vỡ gắn tham vọng với mất mát và bất ổn. Thế hệ trẻ, lớn lên trong nền kinh tế trì trệ, chưa bao giờ trải nghiệm sự thăng tiến nhanh chóng như cha mẹ họ. Họ thích nghi bằng cách ưu tiên ổn định hơn là khát vọng: thuê nhà thay vì mua, giữ tiền mặt thay vì đầu tư, và tránh thăng tiến nghề nghiệp áp lực cao. Ngay cả trong quan hệ cá nhân, tỷ lệ kết hôn và sinh con giảm phản ánh sự rút lui khỏi các cam kết dài hạn.

Tác Động Kinh Tế Và Xã Hội

Về mặt kinh tế, xã hội ít ham muốn đặt ra thách thức lớn. Ham muốn thúc đẩy tiêu dùng, đầu tư và đổi mới—những động lực của tăng trưởng. Thiếu nó, cỗ máy kinh tế chậm lại, có thể dẫn tới trì trệ kéo dài. Tuy nhiên, đối với cá nhân, cái giá phải trả là một cuộc sống ít căng thẳng hơn, chi phí sinh hoạt hợp lý và một mức độ an toàn trong điều kiện khiêm tốn. Hệ thống giao thông công cộng, nhà ở giá rẻ và các cửa hàng tiện lợi giá thấp giúp lối sống tiết kiệm trở nên khả thi.

Câu hỏi đặt ra là liệu sự chuyển dịch này có phải là vấn đề cần giải quyết hay chỉ đơn giản là một trạng thái cân bằng mới. Trong khi các nhà kinh tế cảnh báo về nguy cơ nhu cầu suy giảm, một số người lại coi đây là sự từ chối có ý thức đối với chủ nghĩa tiêu dùng thái quá. Trải nghiệm của Nhật Bản có thể mang lại bài học cho các nền kinh tế trưởng thành khác đang đối mặt với những thách thức nhân khẩu học và kinh tế tương tự, thách thức những giả định về hình mẫu của một xã hội thịnh vượng trong thế kỷ 21.